Zacznijmy zatem od pocz\u0105tku. Koncepcja klastra, w uj\u0119ciu ekonomicznym, spopularyzowana zosta\u0142a przez ameryka\u0144skiego ekonomist\u0119 Michaela Portera<\/strong><\/a>. Jego zdaniem to w\u0142a\u015bnie klastry wp\u0142ywaj\u0105 na zwi\u0119kszenie konkurencyjno\u015bci regionu a nawet pa\u0144stwa, dzi\u0119ki trzem podstawowym zaletom: zwi\u0119kszaj\u0105 produktywno\u015b\u0107 firm zaanga\u017cowanych w dzia\u0142alno\u015b\u0107 klastra; podnosz\u0105 poziom innowacyjno\u015bci dzi\u0119ki m.in. transferowi wiedzy, zar\u00f3wno wewn\u0105trz jak i na zewn\u0105trz klastra, wsp\u00f3\u0142pracy, u\u0142atwionemu dost\u0119powi do nowych technologii, rozwi\u0105za\u0144 oferowanych przez inne firmy; stwarzaj\u0105 korzystne warunki do tworzenia nowych firm, inicjatyw, realizacji projekt\u00f3w[4]. Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 klastr\u00f3w jest to, \u017ce przedsi\u0119biorstwa, organizacje naukowe, organizacje otoczenia biznesu w nim skupione jednocze\u015bnie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 i konkuruj\u0105 ze sob\u0105<\/strong>. Konkurencja ma w tym przypadku wyzwoli\u0107 naturaln\u0105 potrzeb\u0119 rozwoju wszystkich wymienionych wy\u017cej jednostek nie za\u015b, stanowi\u0107 zarzewie konflikt\u00f3w czy te\u017c wszelkiego rodzaju negatywnych emocji. Tu niezwyk\u0142\u0105 rol\u0119 odgrywa Koordynator Inicjatywy klastrowej i m\u0105dre zarz\u0105dzanie.<\/p>\n Klaster to spo\u0142eczno\u015b\u0107. Najwa\u017cniejsze s\u0105 wi\u0119zi mi\u0119dzyludzkie. <\/strong>\u201eRuchy nie rodz\u0105 si\u0119 dlatego, \u017ce wszyscy nagle i jednocze\u015bnie zdecyduj\u0105 si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 w tym samym kierunku. Bazuj\u0105 na wzorcach spo\u0142ecznych, kt\u00f3re rodz\u0105 si\u0119 jako nawyki zwi\u0105zane z przyja\u017ani\u0105, rozwijaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki nawykom wsp\u00f3lnot i s\u0105 podtrzymywane przez nowe nawyki zmieniaj\u0105ce poczucie w\u0142asnego ja uczestnik\u00f3w.\u201d[5] Klaster nie jest tylko grup\u0105 firm, organizacji. Klaster to grupa ca\u0142kiem konkretnych ludzi, z kt\u00f3rych ka\u017cdy wnosi pewn\u0105 warto\u015b\u0107 dodan\u0105 czyni\u0105c wyj\u0105tkowym ca\u0142\u0105 organizacj\u0119, ale te\u017c niejednokrotnie otwieraj\u0105c nowe perspektywy przed innymi osobami, firmami, jednostkami naukowymi. To unikatowa wiedza, do\u015bwiadczenie, pomys\u0142y ludzi czyni\u0105 t\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 siln\u0105. Za lud\u017ami natomiast stoi potencja\u0142 firm, kt\u00f3re reprezentuj\u0105, co pozwala spot\u0119gowa\u0107 si\u0142\u0119 podejmowanych dzia\u0142a\u0144. Aby wyzwoli\u0107 ten potencja\u0142 konieczne jest dbanie o jako\u015b\u0107 i intensywno\u015b\u0107 kontakt\u00f3w osobistych przedstawicieli organizacji zrzeszonych w klastrze. Spotkania kwartalne (nie roczne), mo\u017cliwo\u015b\u0107 uczestniczenia w spotkaniach przez skype (dla firm z drugiego ko\u0144ca Polski i nie tylko), udzia\u0142 we wsp\u00f3lnych wydarzeniach (konferencjach, warsztatach), czy najpro\u015bciej wsp\u00f3lna kawa, przy okazji, skoro i tak jeste\u015bmy dzi\u015b w Warszawie \/ Poznaniu \/ Wroc\u0142awiu \/ Gliwicach\u2026Klaster nale\u017cy budowa\u0107 tak\u017ce, a mo\u017ce przede wszystkim, na poziomie spo\u0142ecznym, a nie tylko techniczno-organizacyjnym.[6] Przyk\u0142adem i wzorem do na\u015bladowania powinien by\u0107 tu Koordynator Klastra, to on nadaje rytm we wzajemnych kontaktach w Klastrze. Na nim te\u017c spoczywa odpowiedzialno\u015b\u0107 dostrzegania potrzeb cz\u0142onk\u00f3w klastra, zach\u0119cania do dzia\u0142ania, wsparcia zar\u00f3wno na p\u0142aszczy\u017anie biznesowej, jak i \u201eprywatnej \u2013 kole\u017ce\u0144skiej\u201d.<\/p>\n Wizja i motywacja. \u201eZaczynaj z wizj\u0105 ko\u0144ca\u201d. <\/strong>Inicjatorzy BIM Klastra mieli jasno sprecyzowany cel \u2013 najnowsze technologie ICT (ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na BIM) uczyni\u0107 przyst\u0119pnymi, zrozumia\u0142ymi dla wi\u0119kszego grona profesjonalist\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w bran\u017cy budowlanej. Jak to osi\u0105gn\u0105\u0107? Stephen R. Covey napisa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce \u201e7 nawyk\u00f3w skutecznego dzia\u0142ania\u201d: \u201eZaczyna\u0107 z wizj\u0105 ko\u0144ca \u2013 to zaczyna\u0107 z jasnym zrozumieniem w\u0142asnego przeznaczenia, to wiedzie\u0107, dok\u0105d si\u0119 pod\u0105\u017ca, by lepiej rozumie\u0107, gdzie si\u0119 jest teraz, i stawia\u0107 ka\u017cdy krok we w\u0142a\u015bciwym kierunku. Niezwykle\u00a0 \u0142atwo wpa\u015b\u0107 w pu\u0142apk\u0119 aktywno\u015bci, w wir \u017cycia \u2013 pracowa\u0107 coraz ci\u0119\u017cej i wspina\u0107 si\u0119 po szczeblach drabiny sukcesu po to tylko, by odkry\u0107, \u017ce przystawiona jest do z\u0142ej \u015bciany.\u201d[7] W przypadku BIM Klastra, pozornie chaotyczne dzia\u0142ania od pocz\u0105tku by\u0142y nie tylko dobrze zaplanowane, ale te\u017c konsekwentnie realizowane.<\/p>\n Na dzie\u0144 dzisiejszy Stowarzyszenie liczy przesz\u0142o 50 firm cz\u0142onkowskich, cho\u0107 startowa\u0142o zaledwie w liczbie 5. Jest organizacj\u0105 rozpoznawaln\u0105 nie tylko w Polsce ale i na \u015bwiecie, dysponuje doskona\u0142ym gronem eksperckim, wsp\u00f3\u0142organizuje najwi\u0119ksze w kraju wydarzenia dedykowane technologiom ICT ( z naciskiem na technologi\u0119 BIM), a firmy cz\u0142onkowskie zaanga\u017cowane s\u0105 w jedne z najwi\u0119kszych inwestycji budowlanych ( z wymogiem BIM) realizowane w Polsce . Zarz\u0105d BIM Klastra, nauczony do\u015bwiadczeniem lat poprzednich \u00a0opracowa\u0142 strategi\u0119 dzia\u0142ania na najbli\u017csze 4 lata,\u00a0 kt\u00f3ra stanowi\u0107 ma drogowskaz dla wszystkich firm zrzeszonych w organizacji. Liczy si\u0119 te\u017c fakt, \u017ce pomys\u0142odawcy zawi\u0105zania tej konkretnej inicjatywy klastrowej, widz\u0105c rezultaty swojej dotychczasowej pracy utwierdzaj\u0105 si\u0119 w poczuciu dobrze wykonanej pracy i s\u0142uszno\u015bci podejmowanych decyzji.<\/p>\n Zaufanie. Wsp\u00f3\u0142praca i wsp\u00f3\u0142zawodnictwo. <\/strong>Klaster nie jest rozwi\u0105zaniem dla wszystkich. Koncepcja wsp\u00f3\u0142zawodnictwa przez wsp\u00f3\u0142prac\u0119 wydaje si\u0119 logicznie sprzeczna i cz\u0119sto trudna do zrozumienia, a\u00a0 tym bardziej do zaakceptowania. Jak pokazuj\u0105 to do\u015bwiadczenia dnia codziennego, wymaga to du\u017cej dojrza\u0142o\u015bci i otwarto\u015bci firm, organizacji cz\u0142onkowskich oraz m\u0105dro\u015bci Koordynatora inicjatywy klastrowej. Jak to dzia\u0142a? Zasada jest prosta. Klastrowicze wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 ze sob\u0105, uzupe\u0142niaj\u0105c nawzajem swoje kompetencje i dzi\u0119ki temu tworz\u0105 now\u0105 warto\u015b\u0107 \u2013 np. kompleksow\u0105 (od A do Z) us\u0142ug\u0119. Tego rodzaju wsp\u00f3\u0142praca nierzadko pozwala stworzy\u0107 zupe\u0142nie nowy, innowacyjny produkt (np. szkolenie, platform\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy\u2026), kt\u00f3ry mo\u017ce podnie\u015b\u0107 konkurencyjno\u015b\u0107 firm i zwi\u0119kszy\u0107 ich szanse na rynku, jak dzieje si\u0119 to w przypadku firm cz\u0142onkowskich BIM klastra. Ju\u017c w pierwszej po\u0142owie XX wieku Henry Ford w ksi\u0105\u017cce “My Life and Work”\u00a0okre\u015bli\u0142 swoje podstawowe zasady organizacji pracy, z kt\u00f3rych jedna brzmi \u201eOdrzucenie wsp\u00f3\u0142zawodnictwa. Ktokolwiek jest w czym\u015b najlepszy, powinien by\u0107 w\u0142a\u015bnie tym, kt\u00f3ry to b\u0119dzie robi\u0142. Przest\u0119pstwem jest odbieranie drugiemu jego roli \u2014 przest\u0119pstwem, gdy\u017c wtedy dla osobistego interesu pogarszamy czyje\u015b szanse, rz\u0105dzimy si\u0142\u0105, a nie rozumem.\u201d[8] Co ciekawe, w przypadku inicjatywy klastrowej,\u00a0 wsp\u00f3\u0142praca firm przy jednym projekcie nie wyklucza wsp\u00f3\u0142zawodnictwa w przypadku np. stara\u0144 o pozyskanie zlecenia na realizacj\u0119 innego projektu. Mimo tego, bardziej \u015bwiadome organizacje rozumiej\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki po\u0142\u0105czeniu si\u0142 mog\u0105 osi\u0105gn\u0105\u0107 znacznie wi\u0119cej (efekt synergii) ni\u017c dzia\u0142aj\u0105c tylko i wy\u0142\u0105cznie na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Nie jest to jednak proste i wymaga du\u017cej dozy wzajemnego zaufania, co niestety nie le\u017cy w naszej polskiej naturze. Jak pokazuje to przyk\u0142ad BIM Klastra jest to jednak mo\u017cliwe – poni\u017cej kilka przyk\u0142ad\u00f3w projekt\u00f3w realizowanych w ramach wsp\u00f3\u0142pracy cz\u0142onk\u00f3w BIM Klastra:<\/p>\n Efekt synergii:<\/p>\n Ludzie, ludzie i jeszcze raz pieni\u0105dze<\/strong>. \u201eCo jest najwa\u017cniejsze w biznesie?\u201d Odpowied\u017a najcz\u0119\u015bciej spotykana w literaturze na tak postawione pytanie, brzmi: \u201eLudzie i pieni\u0105dze\u201d ( zawsze w tej kolejno\u015bci). Dotychczasowe do\u015bwiadczenia zawodowe autorki opracowania potwierdzaj\u0105 te s\u0142owa. Po pierwsze to ludzie i ich kompetencje \u015bwiadcz\u0105 o sile klastra. Po drugie \u2013 oczywistym jest, \u017ce firmy cz\u0142onkowskie chc\u0105, opr\u00f3cz realizowania ciekawych projekt\u00f3w, zdobywania nowych do\u015bwiadcze\u0144 i poszerzania swojej sieci kontakt\u00f3w, zarabia\u0107. Dlatego te\u017c najbardziej \u017cywio\u0142owo reaguj\u0105 na projekty, kt\u00f3re daj\u0105 im mo\u017cliwo\u015b\u0107 promowania siebie ( w rozumieniu firmy), zarabiania, pozyskiwania np. nowych rynk\u00f3w zbytu czy kooperant\u00f3w. Po trzecie \u2013 aby sprawnie zarz\u0105dza\u0107 bie\u017c\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 klastra, projektami realizowanymi w ramach podj\u0119tej wsp\u00f3lnie inicjatywy, pozyskiwa\u0107 nowych partner\u00f3w czy \u017ar\u00f3d\u0142a finansowania konieczne jest zatrudnienie dedykowanej osoby \/ zespo\u0142u do pe\u0142nienia roli animatora klastra. Polskie klastry, z uwagi na ograniczone fundusze, szczeg\u00f3lnie w pocz\u0105tkowej fazie swojej dzia\u0142alno\u015bci, w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 zarz\u0105dzane na zasadzie non profit przez osoby zaanga\u017cowane w ich powstanie. W nielicznych przypadkach osoby te \u0142\u0105cz\u0105 w sobie pasj\u0119 i do\u015bwiadczenie w zarz\u0105dzaniu projektami co stymuluje prawid\u0142owy rozw\u00f3j klastra.<\/p>\n Rysunek 1. Czynniki sukcesu klastr\u00f3w w Polsce. \u0179r\u00f3d\u0142o: Polska Agencja Rozwoju Przedsi\u0119biorczo\u015bci \/ Zesp\u00f3\u0142 Sektora Publicznego Deloitte Business Consulting S.A., Benchmarking klastr\u00f3w w Polsce \u2013 2010 – raport z badania, Warszawa 2010, s. 37<\/p>\n Zasady i obiektywizm. <\/strong>Klaster charakteryzuj\u0105 r\u00f3\u017cne fazy rozwoju (Rysunek 2). Etap \u201eklastra embrionalnego\u201d to czas, kiedy firmy cz\u0142onkowskie poznaj\u0105 siebie i swoje mo\u017cliwo\u015bci, ich liczba jest stosunkowo niewielka, ale zaczyna ju\u017c kie\u0142kowa\u0107 wsp\u00f3\u0142praca i realizowane s\u0105 wsp\u00f3lne projekty. Zdecydowanie trudniejszy czas, szczeg\u00f3lnie dla koordynatora inicjatywy klastrowej, to \u201eetap wzrostowy\u201d charakteryzuj\u0105cy si\u0119 dynamicznym rozwojem: pojawia si\u0119 coraz wi\u0119ksza liczba podmiot\u00f3w cz\u0142onkowskich, marka klastra staje si\u0119 ju\u017c rozpoznawalna na rynku, oczekiwania firm cz\u0142onkowskich (dot. Wsp\u00f3\u0142pracy i udzia\u0142u w inicjatywie) s\u0105 coraz wi\u0119ksze. Pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej przedsi\u0119biorstw o podobnym profilu dzia\u0142alno\u015bci, niejednokrotnie stanowi\u0105cych dla siebie konkurencj\u0119. Rozp\u0119du i rozmachu nabieraj\u0105 dzia\u0142ania i projekty realizowane w ramach inicjatywy. Na tym etapie warto podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 o wprowadzeniu Kodeksu Etycznego, kt\u00f3ry obowi\u0105zywa\u0107 b\u0119dzie wszystkie firmy cz\u0142onkowskie i ich przedstawicieli, tak jak mia\u0142o to miejsce w przypadku BIM Klastra. Nie do przecenienia jest te\u017c profesjonalizm i obiektywizm koordynatora, kt\u00f3ry odpowiedzialny jest za konsekwentne realizowanie strategii dzia\u0142ania. Etap ten jest niezmiernie ciekawy i obfituj\u0105cy w coraz to nowsze pomys\u0142y na nowe projekty i inicjatywy. Starsi sta\u017cem cz\u0142onkowie zapraszaj\u0105 do wsp\u00f3\u0142pracy nowe firmy, kt\u00f3re cz\u0119sto dostarczaj\u0105 rozwi\u0105zania nieobecne dotychczas w palecie oferowanej przez firmy zrzeszone w inicjatywie. M\u00f3wimy w\u00f3wczas o uzupe\u0142nianiu \u0142a\u0144cucha warto\u015bci. \u201e\u015awie\u017ca krew\u201d to te\u017c inicjowanie nowych pomys\u0142\u00f3w, dostrzeganie innych rozwi\u0105za\u0144 tego samego problemu.<\/p>\n Rysunek 2. Cykl \u017cycia klastra<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o: Cie\u015blak E., ROZW\u00d3J KLASTRA OD INICJATYWY DO FAZY WZROSTU NA PRZYK\u0141ADZIE KLASTRA SIDE-CLUSTER \u2026 2004<\/p>\n Pasja. <\/strong>Tak naprawd\u0119, bez pasji i marze\u0144 klastry nie mog\u0105 istnie\u0107. To w\u0142a\u015bnie pasja i determinacja do dzia\u0142ania decyduj\u0105 o wyj\u0105tkowo\u015bci tej formy wsp\u00f3\u0142pracy i wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania miedzy firmami i organizacjami. Chemia, jaka niejednokrotnie za spraw\u0105 koordynatora klastra, wytwarza si\u0119 mi\u0119dzy cz\u0142onkami klastra, staj\u0119 si\u0119 ko\u0142em zamachowym. Jako \u201educha przedsi\u0119biorczo\u015bci\u201d rozumie si\u0119 tu istnienie w\u015br\u00f3d podmiot\u00f3w klastra motywacji do rozwoju, determinacji i zdolno\u015bci do wprowadzania zmian. W przypadku klastr\u00f3w nie chodzi o wsp\u00f3lne drukowanie materia\u0142\u00f3w reklamowych, spotkania przy kawie czy pe\u0142ne uznania poklepywanie si\u0119 po ramieniu. Klaster \u00a0ma by\u0107 katalizatorem wydobywaj\u0105cym z jego cz\u0142onk\u00f3w kreatywne pomys\u0142y, kt\u00f3re dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy przekuwane s\u0105 w czyn, czyli w innowacyjne produkty dostarczone na rynek. Warto jednak zrozumie\u0107, \u017ce potrzebny jest czas na poznanie siebie nawzajem, poznanie mo\u017cliwo\u015bci partner\u00f3w i pokazanie na co nas sta\u0107. W tym miejscu warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce aby klaster m\u00f3g\u0142 dzia\u0142a\u0107 sprawnie i rozwija\u0142 si\u0119 dynamicznie nie wystarczy pasja i dobra wola koordynatora projektu, zaanga\u017cowanie musi p\u0142yn\u0105\u0107 ze wszystkich stron. Koordynator jest bez w\u0105tpienia \u0142\u0105cznikiem, wsparciem i dobrym duchem, ale to zaanga\u017cowanie wszystkich cz\u0142onk\u00f3w klastra stanowi o jego sile.<\/p>\n Podsumowuj\u0105c<\/p>\n BIM klaster powsta\u0142 w 2012 roku i od tego czasu sta\u0142 si\u0119 klastrem rozpoznawalnym nie tylko w Polsce ale i na \u015bwiecie (w kr\u0119gach zwi\u0105zanych z bran\u017c\u0105 budowlan\u0105). Jest on doskona\u0142ym przyk\u0142adem instytucji otoczenia\u00a0 biznesu skupiaj\u0105cej si\u0119 przede wszystkim na promocji i inkubacji innowacyjnej przedsi\u0119biorczo\u015bci, transferze technologii i dostarczaniu us\u0142ug proinnowacyjnych, aktywizacji przedsi\u0119biorczo\u015bci akademickiej i wsp\u00f3\u0142pracy nauki z biznesem. Fakt, \u017ce BIM Klaster zrzesza dzi\u015b ponad 50 firm, organizacji, uczelni wy\u017cszych (jako cz\u0142onk\u00f3w i partner\u00f3w) , a liczba jednostek zaanga\u017cowanych w t\u0119 inicjatyw\u0119 ro\u015bnie z miesi\u0105ca na miesi\u0105c, jest partnerem i\/lub wsp\u00f3\u0142organizatorem konferencji\/ warsztat\u00f3w\/ szkole\u0144 bran\u017cowych jest dowodem na to, \u017ce ta forma kooperacji si\u0119 sprawdza. Wsp\u00f3lnie realizowane projekty, wci\u0105\u017c nowe pomys\u0142y i rozszerzanie spektrum organizacji zainteresowanych partnerstwem i cz\u0142onkostwem \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce idea klasteringu dzia\u0142a.<\/p>\n Katarzyna Orli\u0144ska-Dejer [1]<\/a> R. Branson, Zaryzykuj \u2013 zr\u00f3b to! Lekcje \u017cycia<\/em>., Wydawnictwo Natalis, Warszawa 2006<\/p>\n [2]<\/a> \u00a0Michaela Portera<\/a> opisa\u0142 koncepcj\u0119 klastra po raz pierwszy w wydanej w 1990 ksi\u0105\u017cce\u00a0The Competitive Advantage of Nations<\/em>. W swojej p\u00f3\u017aniejszej ksi\u0105\u017cce,\u00a0On Competition<\/em>, zdefiniowa\u0142 on klastry jako geograficzne skupiska powi\u0105zanych ze sob\u0105 firm, wyspecjalizowanych dostawc\u00f3w, us\u0142ugodawc\u00f3w, firm z pokrewnych sektor\u00f3w oraz stowarzyszonych instytucji, kt\u00f3re konkuruj\u0105 i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 ze sob\u0105.<\/p>\n [3]<\/a> G. Buczy\u0144ska, D. Fr\u0105czek, P. Kryjom, Raport z inwentaryzacji klastr\u00f3w w Polsce 2015<\/em>, Polska Agencja Rozwoju Przedsi\u0119biorczo\u015bci, Warszawa 2015<\/p>\n [4]<\/a> https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Klaster_(ekonomia_i_zarz%C4%85dzanie)<\/a><\/p>\n [5]<\/a> Ch. Duhigg, Si\u0142a Nawyku. Dlaczego robimy to, co robimy i jak mo\u017cna to zmieni\u0107 w \u017cyciu i biznesie<\/em>, PZWL Wydawnictwo Lekarskie Sp. Z o.o. , Warszawa 2014, s. 348<\/p>\n [6]<\/a> W. Wier\u017cy\u0144ski, Klaster<\/a>\u00a0to zaufanie, http:\/\/www.pi.gov.pl\/PARP\/chapter_86196.asp?soid=02091BA6083F43EA929DC1546E4B1599<\/a> , [24.01.2014]\n [7]<\/a> Stephen R. Covey, 7 nawyk\u00f3w skutecznego dzia\u0142ania, Wydawnictwo MEDIUM, Pozna\u0144 2012, s. 97<\/p>\n [8]<\/a> H.Ford, \u00a0My Life and Work, Cornstalk Press, Sydney 1926, (s. 273)<\/p>\n Literatura:<\/p>\n\n
\n
\n
![\"\"](\"http:\/\/www.bimblog.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/BK-rys1.png\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.bimblog.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/BK-rys2-1.png\")
<\/p>\n
\nBIM Klaster<\/p>\n\n
\nContemporary Economics, Wy\u017csza Szko\u0142a Finans\u00f3w i Zarz\u0105dzania w Warszawie, Warszawa 2007, nr 3, s. 109-118<\/li>\n